Fazla Çalışma (Fazla Mesai) Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. 41. madde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmaları fazla çalışma olarak tanımlar. Denkleştirme esasının uygulandığı işyerlerinde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşmadıkça, bazı haftalarda 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (İş K. m.63 ve m.41/1).
Fazla çalışma; ülkenin genel yararı, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılabilir. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Arıza, acele işler veya zorlayıcı sebeplerde yapılan zorunlu fazla çalışma ise m.42 kapsamında ayrıca düzenlenmiştir; bu durumda da ücret bakımından m.41'in ilk üç fıkrası uygulanır.
Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Kanun, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücretin normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödeneceğini öngörür (m.41/2). Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği hâllerde, ortalama haftalık süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olarak adlandırılır ve bu saatler için artış oranı yüzde yirmibeştir (m.41/3). Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmanın uygulanma esasları, Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nde gösterilir.
İşçi isterse bu çalışmaların karşılığında zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakikayı (fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat onbeş dakikayı) serbest zaman olarak kullanabilir; hak edilen serbest zaman altı ay içinde, ücretinde kesinti olmadan kullanılır.
Ücretin hangi kalemlerden oluştuğu da sonucu etkiler. Düzenli yan menfaatlerin hesaba katılıp katılmayacağı konusunda giydirilmiş ücret yazımıza, kıdem tazminatı hesabı için kıdem tazminatı yazımıza bakılabilir.
Yıllık 270 Saat Sınırı
İş Kanunu m.41'e göre fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Bu sınır, işverenin fazla çalışma yaptırma yetkisinin üst sınırıdır. Uygulamada sınırın aşılması ücret hakkını ortadan kaldırmaz; yapılan çalışmanın karşılığı ödenmelidir. Ancak sınırın aşılmasının fiilen kanıtlanması veya mahkemece nasıl değerlendirileceği somut olaya bağlıdır.
Bordro ve İhtirazi Kayıt
İşveren, ödeme yaparken işçiye ücret hesabını gösteren bir pusula vermek zorundadır; bu pusulada fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan eklemelerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir (İş K. m.37). Bordroda fazla çalışma tahakkuku varsa işçinin imzalı bordrosundaki tutarlar delil olarak değerlendirilir. Bordroyu eksik ya da gerçeğe aykırı bulan işçinin, imza atarken bunu ihtirazi kayıt (itiraz şerhi) ile belirtmesi ispat bakımından önem taşır. Bordrodaki imzanın hukuki sonuçları ve bordro dışı çalışmanın nasıl kanıtlanacağı, her olayda delillere göre ayrıca değerlendirilir.
Fazla Mesai Nasıl İspat Edilir?
Fazla çalışma yapıldığını ispat yükü kural olarak bunu iddia eden işçidedir. Aşağıdaki deliller birlikte veya ayrı ayrı kullanılabilir:
Hafta Tatili ve Genel Tatil Çalışması
İşçiye yedi günlük süre içinde kesintisiz en az yirmidört saat dinlenme (hafta tatili) verilir (m.46). Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle kararlaştırılır; hüküm yoksa çalışma için işçinin onayı gerekir (m.44). Bu günlerde çalışmayan işçiye o günün ücreti tam olarak ödenir; tatil yapmayarak çalışırsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir (m.47). Hafta tatili çalışmasının ücretinin hesaplanma biçimi uygulamada tartışmalı olabilir; bu kalemler genellikle fazla mesaiyle birlikte talep edilir ve ispatı benzer delillere dayanır.
Zamanaşımı Süresi
İş Kanunu m.32'nin son fıkrasına göre ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.147/1 de ücret gibi dönemsel edimler için beş yıllık zamanaşımı öngörür. Fazla mesai bir ücret alacağı olduğundan, kural olarak talep edilebilecek geçmiş dönem bu süreyle sınırlıdır. Sürenin başlangıcı ve kesilmesi gibi ayrıntılar somut olaya göre değerlendirilir.
Dava Öncesi Arabuluculuk
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 uyarınca kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağı dava dilekçesine eklemek zorundadır; arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir (m.3/2). Dilekçede ve başvuruda talep edilen alacak kalemlerinin eksiksiz belirtilmesi önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Fazla mesai ücreti hangi oranla ödenir?
4857 sayılı İş Kanunu m.41 uyarınca haftalık 45 saati aşan her saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği hâllerde, ortalama haftalık süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışmalar 'fazla sürelerle çalışma' sayılır ve bu saatler için artış oranı yüzde yirmibeştir.
Yılda en fazla kaç saat fazla çalışma yapılabilir?
İş Kanunu m.41'e göre fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Ayrıca fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.
Fazla mesai alacağında zamanaşımı süresi ne kadardır?
Fazla çalışma ücreti bir ücret alacağıdır ve İş Kanunu m.32 uyarınca ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Sürenin ne zaman başladığı ve hangi dönemlerin kapsandığı somut olaya göre değerlendirilir.
Fazla mesai kayıt altında değilse nasıl ispat edilir?
Puantaj ve giriş-çıkış kayıtları, bordrolar, yazışmalar ve tanık beyanları kullanılabilir. Tanık beyanlarına dayanılarak yapılan hesaplarda Yargıtay uygulamasında, alacağın hakkaniyete uygun biçimde indirilmesi yoluna gidildiği görülmektedir; indirimin oranı somut olaya göre değişir ve sabit bir oran bulunmamaktadır.
Fazla mesai alacağı için doğrudan dava açılabilir mi?
Hayır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 uyarınca kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir.