Tahkim ve Arabuluculuk

Taraflarca serbestçe tasarruf edilebilecek özel hukuk uyuşmazlıklarında arabuluculuğa başvurmak kural olarak isteğe bağlıdır (ihtiyari arabuluculuk). Ancak kanun koyucu bazı uyuşmazlık türlerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasını dava şartı haline getirmiştir; bu şart yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir.

Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki başlıca uyuşmazlıklar: işçi-işveren alacak ve tazminat talepleri ile işe iade davaları (1 Ocak 2018'den itibaren, iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davaları hariç), konusu para alacağı veya tazminat olan ticari davalar (1 Ocak 2019'dan itibaren), tüketici mahkemelerinin görevine giren uyuşmazlıklar (28 Temmuz 2020'den itibaren) ve kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar (1 Eylül 2023'ten itibaren, ilamsız icra yoluyla tahliye talepleri hariç).

Arabuluculuk süreci, tarafsız ve eğitimli bir arabulucu eşliğinde yürütülür; sürenin kanunda belirlenen azami sınırları vardır (örneğin iş uyuşmazlıklarında 3 hafta, zorunlu hallerde 1 hafta daha uzatılabilir). Taraflar anlaşamazsa arabulucu bir son tutanak düzenler ve dava şartı yerine getirilmiş sayılır; dava açma hakkı saklıdır.

Taraflar anlaşırsa düzenlenen anlaşma belgesi; taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından imzalanmış olması ve icraya elverişli bir konu içermesi halinde 6325 sayılı Kanun m.18 uyarınca doğrudan ilam niteliğinde sayılır ve ayrıca dava açılmasına gerek kalmadan icraya konulabilir.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun tahkime ayrılmış hükümleri, tahkim yeri Türkiye olan ve yabancılık unsuru taşımayan uyuşmazlıklara uygulanır. Taşınmazlar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar ile boşanma, miras ve iflas gibi tarafların iradesine tabi olmayan konular tahkime elverişli değildir.

Taraflar sözleşmelerine geçerli bir tahkim şartı koyduklarında, karşı taraf bu şarta dayanarak süresinde itiraz ederse dava usulden reddedilir ve uyuşmazlık hakem önünde çözülür. Hakem kararına karşı klasik istinaf/temyiz yolu yoktur; yalnızca kanunda sayılan sınırlı sebeplere dayalı iptal davası açılabilir.

4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, yabancılık unsuru taşıyan (örneğin tarafların yerleşim yerlerinin farklı ülkelerde olduğu veya sözleşmenin ifa yerinin yurt dışında bulunduğu) ve tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklara uygulanır. Türkiye, 1958 tarihli New York Konvansiyonu'na 3731 sayılı Kanun'la taraf olmuştur; bu sayede Türkiye'de verilen hakem kararları yurt dışında, yabancı ülkelerde verilen kararlar da Türkiye'de belirli usullerle tanınıp icra edilebilir.

MTK m.15 uyarınca hakem kararına karşı, kararın bildiriminden itibaren 30 gün içinde asliye hukuk mahkemesinde iptal davası açılabilir. İptal sebepleri sınırlı sayıdadır: tarafın ehliyetsizliği, tahkim anlaşmasının geçersizliği, hakem seçiminde usulsüzlük, kararın tahkim anlaşması kapsamı dışında verilmesi, taraflara eşit davranılmaması, tahkime elverişsizlik ve kamu düzenine aykırılık bunlar arasındadır.